13. Gelukkig nieuwjaar!

Uw moeder moest het ook bij de jaarwisseling van 1894 naar 1895 zonder uw vader stellen: op 28 december 1894 passeerde de Prins van Oranje (met haar chef-machinist) de Cabo Carvoeira, in het zuidwesten van Portugal, op weg van Amsterdam naar Batavia (het huidige Jakarta). (Het Vaderland, 1895)

Uw geboortejaar werd in Nederland niet met siervuurwerk ingeluid: dat was hier toen nog verboden (en is dit wat mij betreft vanaf 2026 weer :-). Het was dankzij de Chinezen die niet alleen het Chinese nieuwjaar met vuurwerk vierden, maar ook het ‘Europeesche Nieuwjaar’, dat de Nederlandse kolonialen in Nederlands-Indië kennis maakten met de traditie van vuurpijlen en Bengaals vuur. Die deden daar, naar verluidt, zelf ook enthousiast aan mee. In Amsterdam werden bij de start van 1895 alleen nog rotjes en voetzoekers afgestoken. 
Het nieuwe jaar begon in oost-Nederland overigens ongeveer tien minuten eerder. De kerkklokken werden gelijk gezet met de zonnewijzer die bepaalde wanneer het ‘high noon’ was. Vanaf 1892 werd de Amsterdamse Tijd als standaard gebruikt door de Nederlandsche Spoorwegen, maar pas vanaf 1909, toen u veertien jaar was, gold die tijd voor het hele land.
Oudjaarsavond werd eind negentiende eeuw gewoonlijk gevierd met ganzeborden en oliebollen. Door de introductie van gebruiksklare bakolie, de Delftsche Slaolie, en de overstap van rietsuiker naar de veel goedkopere bietsuiker, waren de oliebollen ook binnen het bereik van de minder vermogenden gekomen. Katholieken gingen óf vóór middernacht naar bed óf gingen biddend het nieuwe jaar in. (Jager, sd)
Ik vermoed dat uw moeder tot de eerste categorie hoorde …

Aan het einde van 2025 lees ik in mijn krant dat de traditie om elkaar kerst- en nieuwjaarskaarten te sturen eveneens in de tweede helft van de negentiende eeuw begon (Benjamin & Huizinga, 2025). Een rage werd dit vanaf 1892, toen de PTT het monopolie op de briefkaart verloor (Jager, sd). Bovendien werd het drukken van veelkleurige beelden door de nieuw ontwikkelde chromolithografie met behulp van stoommachines veel goedkoper en dat gold ook voor de verzending ervan: wereldwijd werd het versturen van post van een luxe tot een alledaags middel van communicatie door de invoering van uniforme, lage posttatrieven. (Geschiedenisblog, 2025)  
Ik kan me zo voorstellen dat uw moeder haar ouders in Vlissingen en haar schoonouders in Den Helder per briefkaart een ‘zalig kerstfeest en een gelukkig nieuwjaar’ heeft gewenst. Die zijn helaas niet bewaard gebleven. 

Uw vader was, zoals eerder benoemd, niet op tijd terug in Amsterdam voor uw geboorte. Een maand daarvoor voer de Prins van Oranje nog van Semarang naar Soerabaja. (De locomotief, 1895) Op de terugweg naar Nederland arriveerde het stoomschip Suez pas op 26 maart (Arnhemsche Courant, 1895): toen was u al geboren.
‘Docter Jan Hermans’ had u en uw moeder verlost op 18 maart 1895: vader ‘afwezend’. (Stadsarchief, sd) 
Om uw wieg stonden Martijntje (bijna vijf,) Fietje (3½), Leentje (2½ ) en Jet (1 ½).

Uw vader zal u voor het eerst in uw armen hebben kunnen nemen, toen u ongeveer drie weken oud was. Maar uw moeder stond er, zelf nog geen dertig jaar oud, snel weer alleen voor met haar vijf kinderen: de Prins van Oranje passeerde op 7 juni 1895 Ouessant, het eiland ten westen van Frankrijk, alweer op weg van Amsterdam naar Batavia. (Arnhemsche Courant, 1895)

Illustraties

• Affiche voor de Nederlandsche Oliefabriek, Jan Toorop, 1894 (Slaoliestijl, sd)
• Prins van Oranje (Marishdata, sd)
• Scheepsberichten (Het Vaderland, 1895)
• Scheepsberichten (De locomotief, 1895)
• Scheepsberichten (Arnhemsche Courant, 1895)
• Stoomvaart (Arnhemsche Courant, 1895)

Bronnen

• Arnhemsche Courant. (1895, maart 28). Opgehaald van Delpher.
• Arnhemsche Courant. (1895, juni 10). Opgehaald van Delpher: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=%28scheepsberichten+PROX+Prins+PROX+van+PROX+Oranje%29&coll=ddd&sortfield=date&page=10&identifier=MMKB08:000093278:mpeg21:a0055&resultsidentifier=MMKB08:000093278:mpeg21:a0055&rowid=9
• Benjamin, J., & Huizinga, R. (2025, december 23). Kerstkaarten zorgen nog steeds voor heidens karwei in gewijde tijden. NRC, p. 24.
• De locomotief. (1895, februari 13). Opgehaald van Delpher: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=%28scheepsberichten+PROX+Prins+PROX+van+PROX+Oranje%29&coll=ddd&sortfield=date&page=10&identifier=ddd:010293933:mpeg21:a0082&resultsidentifier=ddd:010293933:mpeg21:a0082&rowid=5
• Geschiedenis kerstkaart. (2025, december 29). Opgehaald van Geschiedenisblog: https://geschiedenisblog.nl/geschiedenis-kerstkaart/#welke_rol_speelden_druktechniek_en_post_in_de_groei_van_de_kerstkaart
• Het Vaderland. (1895, januari 2). Opgehaald van Delpher: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1895%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2202-01-1895%22%29&cql%5B%5D=ppn+any+%28424436973+OR+42411979X%29&redirect=true&sortfield=date&resultscoll=dddtitel&identifier=MMKB
• Jager, J. d. (sd). Oud en nieuw. Opgeroepen op december 29, 2025, van Jef de Jager: https://jefdejager.nl/oudennieuw.php
• Marishdata. (sd). Opgeroepen op december 29, 2025, van Marishdata: https://www.marhisdata.nl/schip?id=8318
• Slaoliestijl. (sd). Opgeroepen op 29 december, van Rob Scholte Museum: https://robscholtemuseum.nl/herman-rosenberg-slaoliestijl-van-jan-toorop-zette-jugendstil-op-de-kaart-het-imperium-achter-calve-reclame/
• Stadsarchief. (sd). Opgehaald van Archief Amsterdam: https://www.amsterdam.nl/stadsarchief