Terwijl u gaat kruipen, zich optrekt aan de eettafel en uw eerste stapjes zet aan de Alexanderkade gaan de technologische en sociologische ontwikkelingen van de negentiende eeuw een eindspurt in.
De gebroeders Lumière ontwikkelden in 1895 de cinematograaf: een camera waarmee voor het eerst in de geschiedenis bewegende beelden opgenomen en weer afgespeeld konden worden. In het begin van 1896 tonen ze een filmpje van een aankomende trein aan het onwetende publiek. Naar verluidt lopen sommige mensen uit het publiek in paniek weg, omdat de trein min of meer recht op hen af lijkt te komen. (Gebroeders Lumière, sd).
Als u nu eens naar de bioscoop zou kunnen gaan en daar bijvoorbeeld de film ‘Amsterdamned II’ zou gaan zien, dan zou het me niet verbazen als u dan net zo hard de bioscoop uit zou rennen: zo levensecht en griezelig kunnen films nu zijn. Het ‘surround sound’ draagt daar zeker aan bij. Uw ouders hebben, als ze heel erg bij de tijd waren, misschien net voor het eerst het blikkerige, maar destijds niet minder opwindende geluid, van de fonograaf gehoord.
In 1896 overlijdt de steenrijke koning van de dynamiet: Alfred Nobel. In zijn testament had hij bepaald dat de Nobelstichting moest worden opgericht, een stichting die jaarlijks prijzen uitreikt, aan “hen die in het afgelopen jaar aan de mensheid het grootste nut hebben verschaft”. (Alfred Nobel, sd)
Ik vertrouw erop dat het Noors Nobelcomité die essentie ook de komende jaren niet uit het oog verliest …
Op 13 januari 1896 wordt in het ‘godsdienstig-staatkundig dagblad’ De Tijd geschreven over de ontdekking van “prof. Röntgen te Würzburg” van stralen die kunnen dringen door: “ … de weeke delen van het menschelijk lichaam, niet de beenderen, zoodat een hand als skelet gephotographeerd wordt .” Dit zal misschien niet meteen de aandacht van uw ouders getrokken hebben, ondanks dat dit artikel goed beschrijft wat belang van deze ontdekking is: het “vooruitzicht op het gebied der chirurgie, tot het ontdekken van den aard van … beenbreuken enz.” (De Tijd, 1896) In de hedendaagse medische diagnostiek zijn röntgenfoto’s tenslotte niet meer weg te denken.
Waar we ons voordeel mee hadden kunnen doen, was het serieus nemen van de bevindingen van de Zweedse scheikundige Arrhenius, die al in 1896 berekent “dat het verbranden van fossiele brandstoffen door het broeikaseffect zou leiden tot een drastische opwarming van de aarde”. (Dijkgraaf, 2025)
Ik schrijf dit 130 jaar later. De berekeningen van Arrhenius blijken niet alleen verrassend nauwkeurig, we ervaren de gevolgen van de opwarming van de aarde aan den lijve. Ondanks dat en ondanks alle kennis en technologische vooruitgang blijven mensen hun ogen sluiten voor deze onaangename realiteit. Is het doemdenkerij te denken dat de eindspurt van de 19e eeuw in de 21e eeuw tot de finale leidt?
Terwijl er in de buitenwereld grote veranderingen plaatsvinden, is daar in uw ouderlijk gezin niet zoveel van te merken.
Op 30 juni 1896 krijgt u er weer een zusje bij: Maria Augustina Francisca, roepnaam Marie. Haar geboorte wordt weer door dokter Hermans bij de burgerlijke stand aangegeven, omdat de vader “afwezig” (dit keer niet ‘afwezend’) was.
Uw vader kon in de krant lezen dat zijn vrouw bevallen was van een “d.”.
Zes kinderen tussen 0 en 6 jaar: dat kan niet anders dan puur overleven zijn voor ouders, kinderen en dienstbodes! En de dienstbodes kwamen en gingen. Elisabeth Heesterbeek vertrekt, een klein jaar na haar komst, en uw moeder blijft zonder hulp achter, zo lijkt het in ieder geval.
Misschien komt Elisabeth op haar nieuwe adres op de Ceintuurbaan bij een meer welgestelde mevrouw, een “organisatrice van het huishouden”, met een “huisknecht, dienstbode, kok(kin), bellenmeisje, wasvrouw.” Dat lijkt overigens een beetje op het huishouden waarin ik, zestig jaar later, opgroeide.
Het werk in een middenklasse gezin, zoals het gezin waar u in opgroeit, is eind 19e eeuw fysiek zwaar voor een dienstbode en haar mevrouw. Huishoudelijke toepassingen van elektriciteit laten nog tientallen jaren op zich wachten:
“Kachels en fornuizen werden op kolen, turf of hout gestookt, waterleiding was nog een zeldzaamheid, vloerkleden moesten naar buiten voor een beurt met de mattenklopper, het wassen, bleken en drogen van de was duurde dagen.” En dan heb ik het niet eens over het afvegen van de snotneuzen, het voeden van altijd hongerige kinderen en het maken en verstellen van hun kleren.
Vrije tijd hebben dienstbodes eigenlijk nauwelijks. “Tot ver in de avond konden ze gebeld worden om nog even iets te doen.” Kost en inwoning zijn een deel van het – kleine – loon. Waarom wil iemand dan eigenlijk dat werk doen? Omdat het praktijkonderwijs is ter voorbereiding van het eigen huwelijk en een manier van geld verdienen die men netter vindt dan het werken in een fabriek. (Brinkgreve, 1988)
De paar maanden dat uw moeder het zonder inwonende dienstbode moet stellen, lijken vast eindeloos. Gelukkig komt half november de negentienjarige schoenmakersdochter, Aleida Tengnagel uit Zwolle, haar helpen. Aleida is, verrassend, niet ‘Roomsch-Catholiek’, maar ‘Nederlandsch Hervormd’. Op de bovengelegen verdiepingen aan de Alexanderkade woont rond die tijd een Nederlands Hervormd gezin. Misschien is Aleida via hen aan dit dienstje gekomen?
Illustraties
- Dienstbode op de Brouwersgracht. Getekend door Isaac Israëls (Israëls, circa 1892-1894)
- Fragment uit het artikel ‘Een merkwaardige ontdekking’ (De Tijd, 1896)
Bronnen
- Alfred Nobel. (sd). Opgeroepen op januari 9, 2026, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Alfred_Nobel
- Boekholt, P., & Booy, E. d. (1987). Geschiedenis van de school in Nederland. In P. Boekholt, & E. d. Booy, Geschiedenis van de school in Nederland vanaf de middeleeuwen tot aan de huidige tijd. Assen/Maastricht: Van Gorcum.
- Brinkgreve, C. (1988, maart 1). Het beroep huisvrouw. Opgehaald van Ons Amsterdam: https://onsamsterdam.nl/artikelen/het-beroep-huisvrouw-tussen-1898-1998
- De Tijd. (1896, januari 13). Opgehaald van Delpher: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1896%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2231-12-1896%22%29&query=r%C3%B6ntgen+PROX+ontdekking&coll=ddd&redirect=true&sortfield=date&identifier=ddd:010990832:mpeg21:a0003&resultsidentifier
- Dijkgraaf, R. (2025, december 27). Lang leve de ivoren toren. NRC, p. W15.
- Gebroeders Lumière. (sd). Opgeroepen op januari 9, 2026, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebroeders_Lumi%C3%A8re
- Israëls, I. (circa 1892-1894). Beeldbank. Opgehaald van Stadsarchief Amsterdam: https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/260b8f57-469d-5d8b-1e2d-0f982d726861/media/e25f6fcc-653b-b80f-2ce8-354b95fe38c5?mode=detail&view=horizontal&q=dienstbode&rows=1&page=14&sort=order_i_sk_date%20desc
