Het jaar 1909 begint met de allereerste Elfstedentocht! Die wordt gehouden op zaterdag 2 januari: om 5:20 uur starten 22 schaatsers, waarvan er 9 finishen. Er wordt veel aandacht aan besteed in landelijke dag- en weekbladen met verslaggevers die zelfs delen van de route meeschaatsen. Omdat de tocht zo’n succes is, wordt op 15 januari 1909 de Vereniging Friesche Elfstedentocht opgericht en zijn er nog vijftien tochten verspreid over de jaren daarna georganiseerd. Aan de laatste tocht, in 1997, doen 16.731 deelnemers mee.[1] Sindsdien vriest het helaas niet meer lang genoeg als gevolg van de klimaatverandering.
Ik kon de tocht der tochten helemaal op televisie volgen. Las u hierover in de krant? Werd hierover gesproken bij de fraters? Kon u eigenlijk zelf schaatsen?
Het jaar 1909 maakt een einde aan een ander fenomeen: de zonnetijd. Tot 1 mei van dat jaar geldt nog dat de tijd per plaats verschilt: als het 05:20 uur is in Leeuwarden, staat op de kerkklok in Amsterdam dat het 05:16 uur is. Dat heeft met de stand van de zon te maken: die is in Leeuwarden net iets later in de hoogste stand te zien dan in Amsterdam. Volgens de zonnetijd, wat de tijd is die op de kerkklokken te zien is, is het dan 12:00 uur.
Onder meer bij het reizen met de trein levert dit de nodige problemen op. Een reiziger doet verslag van zijn reis in 1907:
“Onlangs vertrok ondergeteekende uit een plaatsje over de grens te 12.11 Duitsche tijd en arriveerde te Venlo 11.42 spoortijd; de torenklok te Venlo stond op 12.07. Mijn trein naar Amsterdam vertrok te 3.42; de vier uur welke ik had, wilde ik besteden voor een uitstapje naar Tegelen.
De tram naar Tegelen stond reeds bezet met publiek voor het station. “Hoe laat vertrek je, conducteur?” “Te 12.50, mijnheer.” “Nu, dan ga ik nog een half uurtje de stad in.” “Pardon, mijnheer, wij gaan nu, het is al over tijd.” “Maar het is toch pas 11.52?” “Jawel, maar wij rekenen Duitsche tijd.” (11.50 spoortijd, 12.15 stadstijd, 12.50 Duitsche tijd).
“Conducteur, ik moet te 3.42 spoortijd naar A[msterdam]. Kan ik terug rijden, of moet ik lopen?” “Niet nodig, mijnheer, te 3.40 gaan wij van Tegelen en dan is U zowat 3.30 aan de statil (station).”
Jawel, 3.40 vertrekken, 3.30 aan het station, houd nu je hoofd maar bij elkaar. Wat wonder, dat de gemoedelijke conducteur de helft der passagiers moest inlichten, hoe laat het vertrek en aankomst te Venlo was in Duitsche tijd, spoortijd en Venloschen tijd. Zal dit beter worden met eenheid van Tijd, vooral als het Amsterdamschen Eenheidstijd wordt!?”
Die ‘Amsterdamschen Eenheidstijd’ treedt op 1 mei 1909 in werking als de bij wet vastgestelde landelijke tijd[2] (die overigens 40 minuten achter loopt op de huidige wintertijd en gebaseerd is op de klok van de Westertoren[3]). Voor uw ouders verandert er dus niets. Voor u waarschijnlijk ook niet, omdat u nog in Tilburg woont, wat minder dan een minuut in zonnetijd scheelt met de hoofdstad (volgens de berekening van ‘Luna’ van AI …).
Wat bent u gaan doen nadat u bent teruggekeerd bij uw ouders in de Watergraafsmeer?
Diezelfde vraag had ik voor uw vijf jaar oudere broer Martijn. Hij was immers in 1905 van de Kweekschool voor de Zeevaart weggestuurd, midden in het eerste jaar. Maar op 11 februari 1909 tekent Martijn toch een ‘Acte van verbintenis voor den dienst der Koninklijke Paketvaart Maatschappij … in de kwaliteit van Vierden Officier’.
De Koninklijke Paketvaart Maatschappij (KPM) verzorgt dan in Nederlands-Indië het vervoer van passagiers, post en pakketten tussen de vele eilanden daar. Martijn is ten tijde van het tekenen van dit contract volgens de wetten van die tijd nog minderjarig. Het contract wordt dan ook getekend door uw beider vader, Everardus. Kennelijk heeft Martijn tussen 1905 en 1909 toch voldoende opleiding genoten om voor deze aanstelling in aanmerking te komen, maar welke?
In de informatie van de KPM over de ‘Opleiding tot 4en Stuurman’ staat om in aanmerking te komen voor deze opleiding, onder meer, een bewijs overlegd moet worden: “… dat zij de derde klasse eener Hoogere Burgerschool of een daarmede gelijkstaanden cursus eener particuliere school met goed gevolg hebben afgelopen, of het Diploma A. of B. voor M. U. L. O. bezitten, wat Diploma A. betreft met aantekening, dat zij in de Wiskundige vakken voldoen aan de eischen van Diploma B.”
Dat bewijs kan uw broer kennelijk overleggen: hij vertrekt als achttien- (of negentien-)jarige voor drie jaar naar Batavia. Dat is meteen ook wel heel lang. Uw vader en zijn vader waren ook zeelui, maar ik heb geen aanwijzingen gevonden, dat zij ook op de grote vaart voeren en jaren afwezig waren. Voor een jongen in die leeftijd zal het toch een lastig afscheid geweest zijn, stel ik me zo voor.
Definitief afscheid moet een paar maanden later genomen worden van uw oma, Johanna Sophia Flipsen (ook wel Philipsen genaamd), de moeder van uw vader. Zij is 75 jaar oud als ze overlijdt op 27 juni 1908 in Den Helder[4].
Gaat u vanuit Tilburg naar de begrafenis? En uw zus Rietje (Maria Augustina Francisca), is zij erbij? Zij woont sinds augustus 1907 in Bergen in het pensionaat St. Antonius bij de Zusters Ursulinen en gaat daar naar de kweekschool. In augustus 1909 verhuist zij ook weer naar het ouderlijk huis, net als u.
Overigens wordt bij het Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven betwijfeld of u naar Tilburg ging om op de kweekschool te worden opgeleid tot frater-onderwijzer. Zij schrijven mij:
“De overgang van pensionaat naar kweekschool in Goirle was vermoedelijk de reden dat uw grootvader in 1908 naar het Antonius van Paduagesticht te Tilburg werd overgeplaatst. Wij vermoeden dus dat uw grootvader (en mogelijk een broer [LT: inderdaad, dat is broer Cor]) onderwijs volgden aan het pensionaat (kostschool) als een middelbare schoolopleiding, niet om uiteindelijk onderwijzer of frater te worden.”[5]
Ik vermoed dat u na terugkeer in de Watergraafsmeer het onderwijs bent gaan (ver)volgen dat nodig is voor hetzelfde bewijs dat Martijn moest leveren.
- Illustraties
- Koninklijke Paketvaart Maatschappij, Acte van verbintenis[6]
- Koninklijke Paketvaart Maatschappij, Opleiding tot 4en Stuurman[7]
- Friesche Elfstedentocht[8]
[1] https://elfstedentocht.frl/historie/
[2] https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/wettijd/wt_text3c.htm
[3] https://nl.wikipedia.org/wiki/Amsterdamse_Tijd
[4] Overlijdensregister, archiefnummer 77.1.2.030, Burgerlijke Stand Regiogemeenten, inventarisnummer 651, aktenummer 1909/158 Gemeente: Den Helder. Periode: 1909
[5] E-mail Katinka Fikse-Omon, medewerker studiezaal Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven, d.d. 7-9-2026
[6] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[7] Universiteitsbibliotheek Leiden, Archief van Martinus Hendrikus Johanes Everardus Brautigam (KITLV), (H1162-2) (https://collectionguides.universiteitleiden.nl/archival_objects/c012_121
[8] https://elfstedentocht.frl/historie/
[9] https://nl.wikipedia.org/wiki/Amsterdamse_Tijd
Eén reactie
Leuk te lezen over die verschillende zonnetijden, dat was mij helemaal onbekend.