19. Lang zal hij leven (1899)

Op 18 maart 1899 bent u vier jaar geworden. 
Het is niet waarschijnlijk dat aan uw verjaardag veel aandacht besteed is. De huidige traditie is namelijk pas in het begin van de twintigste eeuw ontstaan, toen leerkrachten de jarige leerling op school in het zonnetje gingen zetten. Dat doen ze nog steeds: met een speciaal daarvoor gemaakte kroon mag het feestvarkentje op een tafel staan en wordt het toegezongen door de klasgenoten.
Ons nationale verjaardagslied, ‘Lang zal ze leven’, bestond in 1899 niet eens, dat wil zeggen: niet in Nederland, maar wel in Zweden. Al in de achttiende eeuw werd de huidige melodie gecomponeerd, met de volgende tekst:

Ene mijnheer Jansen uit Kootwijk (*1901) heeft de Nederlandse tekst geschreven en heeft daar drie maanden (!) over gedaan. Zijn erven krijgen nu nog steeds €1,- als het lied op de radio te horen is…  (Strouken, n.d.)

Geen verjaardagsfeestje dus voor u, maar het is waarschijnlijk wel zo dat uw vader rond die tijd thuis is, tussen twee reizen naar de oost door, wat een ander soort feestje opleverde. Het is namelijk zo, dat zo’n negen maanden later uw jongste broer, Cor, is geboren: Cornelus (of toch Cornelis?) Hendrikus Everardus Brautigam, ter wereld gebracht op 27 december 1899 om 19:00 uur, opnieuw onder begeleiding van dokter Hermans, die hier drie dagen later aangifte van deed bij de burgerlijke stand. Het zevende en laatste kind …

Uw moeder is dan net 34 jaar geworden, dus het is waarschijnlijk niet zo dat ze niet meer vruchtbaar is na de geboorte van Cor. Zou er toch geboortebeperking toegepast zijn in huize Brautigam? Er was voldoende informatie hierover beschikbaar.
In 1881 was de Nieuw Malthusiaansche Bond (NMB) ontstaan, die vanaf 1884 het ‘Middelenboekje’ uitgaf met uitleg over de in die tijd verkrijgbare contraceptiva, zoals het pessarium. Dit was een reactie op het ontstaan van grote gezinnen, door het dalen van de zuigelingen- en kindersterfte. Deze kinderrijkdom leidde met name bij arbeidersgezinnen tot armoede. De bond was genoemd naar de Engelsman Thomas Malthus, die al in 1798 al tegen overbevolking waarschuwde. Voor liberalen en socialistische gezinnen bood dit uitkomst, maar niet voor de confessionelen. “Katholieken benadrukten vanaf deze tijd sterk dat het huwelijk in de eerste plaats de voortplanting tot doel had. … De geboorteregeling was, met de schoolstrijd en het kiesrecht, een van de splijtzwammen tussen politiek ‘links’, liberalen en sociaaldemocraten, en ‘rechts’, de confessionelen. De Pacificatie in de Grondwet van 1917 vormde een compromis: links kreeg het algemeen kiesrecht en rechts de gelijke financiering van het bijzonder onderwijs … De propaganda van de NMB werd in 1911 verboden.” (Bakker, Noordman, & Rietveld-van Wingerden, 2023)
Ik kan me zo voorstellen, dat uw ouders, ondanks wat de pastoor erover te zeggen had, zeven kinderen genoeg vonden en hun heil zochten bij de in die beschikbare voorbehoedsmiddelen, zeker vanaf het moment dat nefritis Leentje parten gingen spelen. Als kind wil je daar natuurlijk niet over na hoeven denken, maar als achterkleinkind hoop ik toch dat uw ouders hun seksualiteit niet door de kerk hebben laten onderdrukken.

Op één van de laatste dagen van de negentiende eeuw, op 28 december wordt Cornelis (!) Henricus (!) Everardus gedoopt in de nieuwe parochie: de St Bonifaciuskerk (!). In het ‘Liber baptizatorum anno domini 1894 et sequentibus in ecclesia parochiali Sancre Bonifacii Amstelodami’ (Stadsarchief, n.d.) staat dit vermeld onder de doop van Joannes Gerbrandus Luttikhuis, ‘Illegitima’ zoon van Henrica … Peetvader van Cor is de 24-jarige broer van uw moeder, Hendrikus Martinus Johannes Janssens, en zijn petemoei haar 26-jarige zus, Cornelia Everdina Johanna Janssens (uw tante Cornelia was overigens een stuk minder vruchtbaar dan uw moeder: ze trouwde pas op haar veertigste en het enige kind dat ze kreeg was doodgeboren…).

De wisseling van de negentiende naar de twintigste eeuw lijkt minder teweeg te brengen, dan zoals ik me die herinner van de twintigste naar de eenentwintigste eeuw (maar ja, toen waren we ervan overtuigd dat de prille digitale wereld in zou storten … wat niet gebeurde). 
In het krantenarchief van Delpher leveren de zoektermen ‘jaarwisseling’ en ‘eeuwwisseling’ alleen advertenties op van de posterijen (“De verzending en de ontvangsten van de briefpost zullen op 31 December en 1 Januari haar gewonen gang gaan, al valt een van die dagen op een Zondag. Ook de buslichting zal dan niet worden beperkt. [enz.]” (Het vaderland, 1899)

Op naar de twintigste eeuw!

Illustraties

• Bijschrijving van de doop van Doopregister St Bonifaciuskerk van Cornelis Henrikus Everardus Brautigam (Stadsarchief, n.d.)
• Nieuwjaarskaart ter gelegenheid van de eeuwwisseling, voorzien van een diaplaatje (Stadsarchief, n.d.)

Bronnen

• Bakker, N., Noordman, J., & Rietveld-van Wingerden, M. (2023). Vijf eeuwen opvoeding en onderwijs in Nederland; Idee en praktijk sinds de 16e eeuw. In N. Bakker, J. Noordman, & M. Rietveld-van Wingerden, Liber baptizatorum anno domini 1894 et sequentibus in ecclesia parochiali Sancre Bonifaci1 Amstelodami (3e druk ed., p. 199). Assen: Koninklijke Van Gorcum BV.
• Het vaderland. (1899, december 28). Opgehaald van Delpher: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=%28jaarwisseling%29&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-07-1899%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2231-12-1899%22%29&redirect=true&page=1&facets%5Btype%5D%5B%5D=artikel&facets%5Bspatial%5D%5B%5D=Landelijk&ident
• Lang zal hij leven. (sd). Opgeroepen op maart 6, 2026, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Lang_zal_hij_leven
• Stadsarchief. (sd). Opgehaald van Archief Amsterdam: https://www.amsterdam.nl/stadsarchief
• Strouken, I. (sd). Verjaardagen. Opgeroepen op maart 6, 2026, van Ineke Strouken: https://inekestrouken.nl/tradities/levensloop/verjaardagen/