In het ‘fin-de-siècle’ wordt in diverse kranten uitgebreid gediscussieerd over de vraag of de nieuwe eeuw in 1900 of in 1901 begint. Daarbij worden ook de nodige wiskundige berekeningen getoond. Er wordt ook al voorspeld dat dezelfde discussie weer op zal laaien bij de overgang van de twintigste naar de eenentwintigste eeuw: die voorspelling is uitgekomen …
Volgens mij is het toch meer een taalkundig dan een wiskundig vraagstuk. Het pasgeboren kind, waar tenslotte onze jaartelling begint, is direct bij zijn geboorte in het jaar 0 aan zijn eerste levensjaar én aan de eerste eeuw begonnen. Zo begint de twintigste eeuw ook in het jaar 0: 1900.
Geen speld tussen te krijgen, toch?
De Nederlandse economie staat er goed voor bij het begin van de nieuwe eeuw: “De reële lonen stegen, waardoor de levensstandaard flink verbeterde. Steeds grotere groepen konden delen van hun inkomen besteden aan andere zaken dan de directe levensbehoeften zoals voeding, kleding, huur en verwarming.”
Deze economische voorspoed maakt de weg vrij voor de leerplicht (ook al was niet iedereen het daarmee eens gezien bijgaande spotprent). Steeds meer gezinnen kunnen zich veroorloven de kinderen naar school te laten gaan, in plaats van dat ze mee moeten werken in het huishouden of het bedrijf.
In 1900 neemt het parlement, twee dagen na uw vijfde verjaardag, de leerplichtwet aan: “Voortaan moesten kinderen van het schooljaar waarin ze zeven werden zes jaar lang zes dagen per week naar school.” (Bakker, Noordman, & Rietveld-van Wingerden, 2023).
Dat de wet toen aangenomen is, is nog een klein wonder: er stemmen uiteindelijk 50 parlementsleden voor en 49 tegen. Het liberale parlementslid Van Kerkwijk, die doodziek was, wordt met een rijtuig naar het parlement gebracht, waar hij vóór de leerplicht stemt. De anti-revolutionair Baron Schimmelpenninck, die tegen is, moest het bed houden na een val van zijn paard: zijn stem gaat dus verloren.
“Baron Schimmelpenninck en zijn biek
Deden beide aan politiek:
De baron zei: ‘Tegen, zonder manco.’
De schimmel zei: ‘Wij stemmen blanco.’
Zo werd Borgesius’ Leerplichtwet
Door paarde-politiek gered.”
Tegenstanders vreesden onder meer voor aantasting van het ouderlijk gezag door invoering van de “staatsopvoeding”, ook omdat er nog onvoldoende bijzondere, namelijk katholieke en christelijke, scholen zijn, onder meer omdat de financiering ervan nog niet gelijkgeschakeld is met de openbare scholen.
“Ruim honderd jaar had het geduurd voor Nederland een school had, die werkelijk basisonderwijs aan ieder kind gaf. Dat Nederland de leerplicht later dan vele andere landen invoerde, was grotendeels aan de schoolstrijd te wijten”. (Boekholt & Booy, 1987, pp. 153-155)
De wet wordt in 1901 van kracht: het jaar dat u voor het eerst – verplicht – naar de lagere school gaat.
Sommige verbeteringen laten langer op zich wachten. Het duurt bijvoorbeeld zeker tot de jaren vijftig en zestig eer de woonomstandigheden beter zijn: “De huizen waren te klein en de gezinnen te groot”. (Bakker, Noordman, & Rietveld-van Wingerden, 2023)
Hoewel het huis in Utrecht waar ik in opgroeide bepaald niet klein te noemen is, moest ik toch lang een kamer delen met mijn zus, tot ons beider verdriet. Gelukkig heb ik maar één zus: uw zussen Fie, Leentje, Jet en Marie hebben vast met zijn vieren een kamer moeten delen, terwijl u dat, vermoed ik, lange tijd met broer Martijn hebt moeten doen en Cor is daar nog bijgekomen.
Ruimte is niet het enige dat ontbreekt: in veel plaatsen is geen riolering en dus is er in de meeste huizen ook geen “watercloset”. In Amsterdam behelpt men zich sinds de negentiende eeuw met het ‘tonnenstelsel’: “Eenmaal per week kwam de man met de ‘Boldootkar’ de gevulde ton vervangen door een lege. Die ton stond vaak op zolder, waar ook mensen sliepen, of in een hokje buiten.” (Bakker, Noordman, & Rietveld-van Wingerden, 2023, p. 253)
Tot 1953 komt de strontonnetjesschepper met de ‘Boldootkar’ nog steeds door de armere wijken. Dat de stinkende strontkar zo genoemd wordt, is een typisch Amsterdams staaltje van ironie: Boldoot is een Amsterdams ‘Odeklonje’-merk, vernoemd naar de Amsterdamse apotheker Jacobus Cornelis Boldoot. “Op verschillende plaatsen in de stad waren fabrieken en magazijnen, zoals op de Haarlemmerweg en de Spuistraat. De geur moet overal door de stad te ruiken zijn geweest. De elite haalde zijn neus ervoor op, maar dat was voor Boldoot geen bezwaar.” (Bloem & Verbeek, 2024)
Vanaf 1870 wordt onder meer in Amsterdam geëxperimenteerd met het ‘Liernursysteem’ voor het afvoeren van de menselijke uitwerpselen. De civiel ingenieur Charles Liernur (1828-1893) vindt dat de carnivore mens ‘datgene aan de aarde [moet] geven, hetwelk tot voortbrengen van de nieuwe oogst noodig is’. In 1870 wordt hier voor het eerst mee proefgedraaid aan de huidige Fokke Simonszstraat met ongeveer 1700 mensen: “uitwerpselen [worden] niet weggespoeld maar door onderdruk uit trechtervormige toiletpotten via ijzeren pijpen naar een verzamelput gezogen.” De verkoop van deze menselijke mest moest voor de financiering van het systeem zorgen.
In 1879 wordt het systeem uitgebreid en aan het einde van de negentiende eeuw is bijna 40 procent van de Amsterdamse bevolking erop aangesloten. In 1907 besloot de gemeenteraad een rioolstelsel aan te leggen voor de Jordaan en het gebied buiten de Singelgracht (waar uw ouderlijk huis aan de Noordstraat, de huidige Oetewalerstraat, ook onder valt). Via de ‘smeerpijp’ gaat dit afvalwater de Zuiderzee in. De opkomst van de waterleiding en het watercloset maakt het Liernursysteem overbodig: in 1912 wordt het afgeschaft. (Pouw Kraan, 2008)
Het lijkt erop alsof de familie Brautigam aan het begin van de nieuwe eeuw nog afhankelijk was van de Boldootkar. Het zou me niet verbazen als het de elkaar rap afwisselende dienstboden zijn die met de strontemmers hebben mogen sjouwen. Dienstbode Elisabeth Heesterbeek (15 januari 1898 tot 15 augustus 1898) wordt opgevolgd door Catharina Koomen, 20 jaar (9 mei 1899 tot 16 oktober 1899), Elisabeth Maria Bierenbroodspot, 34 jaar (30 april 1900 tot 31 mei 1900) en Maria Baart, 25 jaar (5 juli 1900 tot 4 maart 1901). (Stadsarchief, n.d.)
Ondertussen vaart uw vader maar door, alleen weet ik niet welk schip dat geweest kan zijn: de Prins van Oranje, gebouwd in 1871 voor de Stoomvaart Maatschappij Nederland, is in 1900 verkocht en van naam veranderd. (Ship Lines Nederland, n.d.)
Illustraties
- Spotprent tegen Mr H. Goeman Borgesius, de minister van Binnenlandse Zaken die in 1900 de Leerplichtwet door de Tweede en Eerste Kamer loodste. Litho van Joh. Braakensiek. Bijvoegsel van de Amsterdammer, weekblad voor Nederland, 1 oktober 1899. (Braakensiek, 1899)
- Het ophalen van faecaliën met de beerwagen of Boldootkar bij de Tweede Looiersdwarsstraat 18-16; op nr. 16 de water- en vuurnering van Seldam. Geheel rechts de gemeente-arts Kooistra. Foto gemaakt door de Dienst der Stadsreiniging in 1928. (Stadsarchief, 1928)
- De aanleg van een rioolstelsel in de Roemer Visscherstraat volgens de ideeën van ingenieur Charles Liernur. Foto, circa 1895. (Stadsarchief, 1895
Bronnen
- Bakker, N., Noordman, J., & Rietveld-van Wingerden, M. (2023). Vijf eeuwen opvoeding en onderwijs in Nederland; Idee en praktijk sinds de 16e eeuw. In N. Bakker, J. Noordman, & M. Rietveld-van Wingerden, Liber baptizatorum anno domini 1894 et sequentibus in ecclesia parochiali Sancre Bonifaci1 Amstelodami (3e druk ed., p. 199). Assen: Koninklijke Van Gorcum BV.
- Bloem, F., & Verbeek, C. (2024, november 25). Het parfum voor de gewone burger. Ons Amsterdam.
- Boekholt, P., & Booy, E. d. (1987). Geschiedenis van de school in Nederland. In P. Boekholt, & E. d. Booy, Geschiedenis van de school in Nederland vanaf de middeleeuwen tot aan de huidige tijd. Assen/Maastricht: Van Gorcum.
- Braakensiek, J. (1899, oktober 1). Beeldbank. Opgehaald van Groningen: https://www.beeldbankgroningen.nl/beelden/detail/0f03a79c-5be2-d369-fdaf-bd56ded137ce
- Pouw Kraan, P. v. (2008, juni 1). Techniek in de stad: Buizen, kelders, pompen en gemalen. Ons Amsterdam.
- Ship Lines Nederland. (sd). Opgeroepen op maart 14, 2026, van The Ships List: https://web.archive.org/web/20060518102229/http:/www.theshipslist.com/ships/lines/nederland.htm
- Stadsarchief. (sd). Opgehaald van Amsterdam: https://archief.amsterdam/inventarissen/scans/5417/2.43/start/100/limit/10/highlight/3
- Stadsarchief. (1928). Opgehaald van Amsterdam: https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/98af254d-a32b-cc99-7f42-dbd5b72dbf40/media/e34f313a-cf75-2d35-9ab6-618f974411c8?mode=detail&view=horizontal&q=boldootkar&rows=1&page=2&sort=order_i_sk_date%20asc
- Stadsarchief. (1895). Opgehaald van Amsterdam: https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/c2346bac-68df-621b-d434-89df0c800e0b/media/9172dee1-3f00-7ebc-c348-f71773e12005?mode=detail&view=horizontal&q=liernur&rows=1&page=4&sort=order_i_sk_date%20asc
