Op 1 januari 1906 schrijft u met een in inkt gedoopte kroontjespen een prachtige nieuwjaarsbrief[1], in het Frans, aan uw vader. Misschien was u niet helemaal zeker dat hij Frans begreep, want de Nederlandse vertaling voegt u er op de achterkant voor de zekerheid bij. Dat vind ik grappig, want u was toen nog maar tien jaar oud: een indrukwekkende prestatie … (en toch vond iemand het nog nodig met potlood correcties aan te brengen).
U was vol goede voornemens voor het nieuwe schooljaar: “ … Indien mijn schoolwerk wat lastig is zal ik denken aan hetgeen gij voor mij doet en alles zal mij licht toeschijnen. Mijn gedrag zal zoo goed ik zal zoo gehoorzaam zijn [op]dat Mama mij geen enkele keer zal beknorren. .. ” De “dikke vette zoen van Henri” aan het eind van deze vrome, formele brief valt prettig uit de toon: dat ontroert mij.
Heel verrassend voor mij, en misschien ook wel voor u, dat u aan het eind van dezelfde maand naar kostschool wordt gestuurd[2] en wel naar een kostschool waar, naar mij verteld is, twee typen leerlingen waren: jongens met leer- en opvoedingsproblematiek en jongens die naar de kweekschool gaan.[3]
In welk hokje past u?
De kostschool waar u naartoe gestuurd bent, is het ‘Instituut St. Franciscus de Sales te Goorle’ (nu: Goirle), het ‘juvenaat’ (kweekschool) van de Fraters van Tilburg. Deze orde heet officieel de ‘Congregratio Fratrum Beatae Mariae Virginis, Matris Misericordiae’, ook bekend als Fraters CMM. Deze orde is in 1844 door monseigneur Joannes Zwijsen gesticht.[4]
Als een in Brabant katholiek opgevoed meisje ben ik natuurlijk bekend met Joannes Zwijsen. Zijn naam werd midden twintigste eeuw nog steeds met veel eerbied uitgesproken. Hij heeft dan ook veel betekend voor de minder bedeelden in de negentiende en twintigste eeuwse maatschappij.
Zwijsen leefde van 1794-1877. In Tilburg, waar hij in 1832 pastoor werd, heeft hij zich nadrukkelijk ingezet voor de bestrijding van armoede, het analfabetisme en de geestelijke verwaarlozing van de jeugd. Hij weigerde bijvoorbeeld kinderen die niet naar school gingen de Eerste Communie te geven. Dat klinkt misschien onbarmhartig, het was in ieder geval drastisch, maar het had het door hem beoogde effect: het aantal schoolgaande leerlingen steeg aanzienlijk en de kinderarbeid nam af. Met de door hem opgerichte religieuze gemeenschappen gaf hij met zijn ‘werken van barmhartigheid’[5] een “enorme impuls aan het onderwijs in de stad en de regio, want veel zusters en fraters konden leerkracht worden op de zo broodnodige volksscholen.”[6]
Hopelijk heeft u alleen met de positieve kanten van deze ontwikkeling te maken gehad en niet met de sindsdien aan het licht gekomen schaduwzijden …
De archivaris van de Fraters CMM, Rien Vissers, vertelde mij dat hij ervan uitgaat dat u, gezien uw indrukwekkende nieuwjaarsbrief, tot de kwekelingen behoorde, de juvenisten, die na vier jaar onderwijs in Goirle als aspirant-fraters naar de onderwijzersopleiding van de fraters in Tilburg gaan.[7]
Onderwijzer? Aspirant-frater? U bent later inderdaad, even, naar Tilburg gegaan, maar gelukkig voor uw nazaten bent u geen frater geworden. Hoe bent u op deze kostschool terecht gekomen?
Voor de hand ligt dat uw vader hierover gehoord heeft van zijn jongere zus: haar zoon Jan (Johannes Hendrik Alphonsus Maria Dito) is eind augustus 1905 in Goirle ingeschreven.[8] Samen met hem schrijft u op 4 februari[9] (nog geen twee weken nadat u daar aankwam) een brief aan uw vader. U schrijft: “… Toen mijn kist kwam had de Frater alles uitgepakt en dus was het voor mij een verrassing toen ik naar bed ging. Dat portret van U en twee mooie beeltjes [sic] en nog drie andre beeltjes [sic].”
Uw neef schrijft: “… Het gaat goed met hem. Hij is al goed gewend. Met het leeren gaat het ook goed. Hij is ook gezond en heeft het goed naar zijnen zin. …”
Op 10 juni schrijft u aan uw vader[10]: “… Ik heb eerst toch zoo’n akeligen droom gehad. Ik zal het U maar niet [sic]waarover.” Wat zou ik graag weten waar die droom over ging. Hopelijk was het niet meer dan dat.
Verder schrijft u: “… ik doe trouw wat Fr. Directeur zegt. En ik poets ook altijd om de twee dagen mijn tanden.”
Volgens uw cijfers voor gedrag (goed) en vlijt (7) op het ‘Verslag over den Jongenheer H. Brautigam gedurende de maand October 1906 Klasse 4’[11] heeft u inderdaad ruim voldoende uw best gedaan. Alleen zijn de resultaten helaas toch matig: van de 22 cijfers is de helft voldoende en de rest varieert van ‘even voldoende’ (5), tot ‘onvoldoende’ (4) naar ‘zeer onvoldoende’ (3). Ook bij vakken waar u een 6 of meer voor had wordt met een kruisje verwezen naar de voetnoot: “kan beter”. Dat kan ook positief geïnterpreteerd worden.
Inmiddels heeft u eind augustus ook gezelschap gekregen van uw jongste broertje, Cor. Hij is dan nog geen zeven jaar oud.[12]
Waarom zouden uw ouders hiervoor gekozen hebben? Het zal uw moeder in ieder geval verlichting gegeven hebben. Bovendien stuurden “… katholieken van boven de grote rivieren … hun kinderen maar wat graag naar het zuiden voor een gedegen katholieke opvoeding. Omdat het aanbod daar nu eenmaal groter was, maar ook omdat het onderwijsniveau van deze scholen in hoog aanzien stond.”[13]
Twee van uw kleinzoons, mijn twee oudere broers, troffen hetzelfde lot.
In dit bericht over 1906 mag tot slot niet onvermeld blijven, dat uw grootvader, Hendrik Brautigam, op 20 april van dit jaar op 74-jarige leeftijd overleed te (Den) Helder.[14] Hij was ook de grootvader van uw neef, Jan Dito. De geschiedenis vertelt niet of u samen van Goirle naar Den Helder bent gereisd voor de begrafenis en ook in de correspondentie wordt hier geen melding van gemaakt.
Ik heb het toch maar aan de AI van DuckDuckGo (boycot Meta!) gevraagd hoe die reis gemaakt zou kunnen zijn: de reis van Goirle naar Tilburg wordt in 1906 nog gemaakt met een paardenomnibus (een soort tram, die niet over rails reed, maar gewoon over de weg). Vervolgens van Tilburg naar Amsterdam met de trein over het staatsspoor en daar overstappen op de trein naar Den Helder. De hele reis duurde waarschijnlijk 6-10 uur, inclusief overstappen. Dat zou u dan toch al gauw drie dagen verlof van kostschool opgeleverd hebben. Voor een verdrietige gebeurtenis, dat wel, maar ook fijn daar samen met uw familie bij te kunnen zijn, dus ik hoop maar voor u dat het zo gegaan is.
Illustraties
- Verslag over den Jongenheer H. Brautigam gedurende de maand October 1906 Klasse 4 (Privé archief Mr E.A.G. Brautigam)
- Standbeeld Monseigneur Joannes Zwijsen, gemaakt door Toon Depuis, 1933 (https://www.monumententilburg.nl/monumenten/standbeeld-joannes-zwijsen/)
- Hoofdingang (1889), gang en chambrettes van Sint Franciscus van Sales in Goirle (https://rijksmonumenten.nl/monument/517007/st-franciscus-van-sales/goirle/)
- Brief Henri aan zijn vader, d.d. 10 juni 1906 (Privé archief Mr E.A.G. Brautigam)
[1] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[2] Tilburg Regionaal Archief ; • Archiefnummer 906 Inventaris van het bevolkingsregister van de gemeente Goirle, 1860-1938 #256 Gestichten en dienstboden: Fratershuis pagina’s 1-20 Inv. N. 261 1900-1910 Gestichten en Dienstboden; Bevolkingsregister Goirle; inschrijving
[3] Rien Vissers, archivaris Fraters CMM (mondelinge communicatie 11 april 2022)
[4] https://wierookwijwaterenworstenbrood.nl/ontdekken/verhalen/de-fraters-van-tilburg-cmm
[5] https://www.cmmbrothers.org/geschiedenis/
[6] https://wierookwijwaterenworstenbrood.nl/ontdekken/verhalen/de-fraters-van-tilburg-cmm
[7] Rien Vissers, archivaris Fraters CMM (11 april 2022)
[8] Tilburg Regionaal Archief ; • Archiefnummer 906 Inventaris van het bevolkingsregister van de gemeente Goirle, 1860-1938 #256 Gestichten en dienstboden: Fratershuis pagina’s 1-20 Inv. N. 261 1900-1910 Gestichten en Dienstboden; Bevolkingsregister Goirle; inschrijving
[9] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[10] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[11] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[12] Tilburg Regionaal Archief ; • Archiefnummer 906 Inventaris van het bevolkingsregister van de gemeente Goirle, 1860-1938 #256 Gestichten en dienstboden: Fratershuis pagina’s 1-20 Inv. N. 261 1900-1910 Gestichten en Dienstboden; Bevolkingsregister Goirle; inschrijving
[13] https://wierookwijwaterenworstenbrood.nl/ontdekken/verhalen/hemel-of-hel-op-kostschool
[14] Alkmaar Regionaal archief. Regiogemeenten, inventarisnummer 996, blad B047 Gemeente: Den Helder Periode: 1880-1917 (Alkmaar Regionaal archief. Regiogemeenten, inventarisnummer 996, blad B047 Gemeente: Den Helder Periode: 1880-1917)
