Ivan Petrovitsj Pavlov (1849-1936) was een fysioloog, die onderzoek deed naar de rol van speeksel bij de spijsvertering. Al in 1904 had hij de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde toegekend gekregen voor de fysiologie van het maag-/darmstelsel bij de mens. Niet voor de theorie waarmee hij beroemd is geworden.
Waarom schrijf ik u hierover? Omdat hij in 1910, het jaar waar ik nu ben aanbeland, voor het eerst publiceerde[1] over wat aanvankelijk de bijvangst van zijn onderzoek was: de conditioneringsreflex, beter bekend geworden als de pavlovreactie. Hij ontdekte, wat hij noemde, de geconditioneerde reflex. Honden vertonen na een tijdje dezelfde reactie op eten als op het geluid van, bijvoorbeeld, een metronoom, dat ze een tijd lang tegelijkertijd met het eten van hun voer hebben gehoord.[2]
Ik ben Pavlov dankbaar, ook al waren zijn experimenten hoogstwaarschijnlijk bepaald niet diervriendelijk te noemen. Maar het principe van de geconditioneerde reflex kan gelukkig wel positief en diervriendelijk toegepast worden. Sinds een week heb ik een puppy in huis: Tinus! Hij laat zich graag en snel conditioneren met commando’s gekoppeld aan beloningen, zoals ‘gewone’ brokjes of extra lekkere hondensnoepjes, zoals kleine stukjes gedroogde eend of flintertjes runderlong. De komende maanden ben ik druk met zijn opvoeding en is het zíjn ritme dat bepaalt wanneer ik aan schrijven toekom.
Gelukkig heb ik voorwerk gedaan en genoeg te vertellen over wat ik gevonden heb.
In eerdere berichten vroeg ik me af hoe het uw broer Martijn toch gelukt is als vierde officier bij de Koninklijke Paketvaart Maatschappij in dienst genomen te worden, nadat hij bij de Kweekschool voor de Scheepvaart was weggestuurd. Ook was ik benieuwd wat u bent gaan doen nadat u uit Tilburg terugverhuisd bent naar uw ouders in de Watergraafsmeer. Inmiddels weet ik, dankzij het archief van uw oudste zoon Evert, wat u in 1910 bent gaan doen: u bent naar de Zeevaartschool in het Zeemanshuis in Amsterdam gegaan.
Huh? Zijn er in Amsterdam twéé scholen waar zeelieden opgeleid kunnen worden? Inderdaad: er blijken in Amsterdam twee opleidingen te zijn geweest die bevoegd waren aspirant-zeelieden op te leiden tot stuurman voor de kleine vaart: zowel de Kweekschool voor de Zeevaart als de Zeevaartschool in het Zeemanshuis[3].
De Kweekschool bestond al sinds 1785, maar om de een of andere reden ontwikkelde zich vanaf 1856 in het Zeemanshuis, dat tegenóver de Kweekschool gelegen was, “een volwaardige, aparte zeevaartschool die voor dezelfde diploma’s opleidde als de Kweekschool.” Pas in 1934 werd een verdeling tussen de verschillende opleidingen tussen de scholen geregeld en in 1971 fuseerden beide scholen eindelijk tot één Hogere Zeevaartschool.[4]
De goed bewaarde en overzichtelijke leerlingdossiers van de Kweekschool heb ik helemaal doorgespit. Daarin heb ik de in- en uitschrijving van Martijn gevonden, maar niets over u. Ik denk dan ook dat u daar nooit ingeschreven bent geweest, maar tussen de kostschool en de Zeevaartschool misschien nog een paar jaar op de middelbare school in de Watergraafsmeer hebt gezeten.
De Zeevaartschool lag op zo’n drie kilometer afstand van uw ouderlijk huis, dus u kunt makkelijk heen en weer reizen. Dat is in ieder geval een voordeel ten opzichte van de Kweekschool die intern is en dus waarschijnlijk ook veel duurder. Dat de Zeevaartschool geen kostschool is geweest, leid ik af uit een advertentie waarin gevraagd wordt om een “degelijk tehuis” voor een “jongeman die de Zeevaartschool o/h. Kadijksplein zal bezoeken …”.
Uit uw rapportkaarten leid ik af dat de opleiding tweejarig was: de eerste klas wordt de ‘jongste klasse’ genoemd en de tweede klas de ‘oudste’.
Het gaat niet vanzelf: op de eerste rapportkaart staan drie drieën en één vijf, naast tien voldoendes. Maar de onvoldoendes heeft u snel opgehaald: op het rapport van 15 december staat nog maar één vijf.
U bent op vijftienjarige leeftijd al goed op weg de voetsporen van uw oudste broer, vader en grootvader te volgen.
Illustraties
- Extract uit het bekwaamheids- en conduiteregister der School, 20 oktober 1910. Voorkant en achterkant.[5]
- Extract uit het bekwaamheids- en conduiteregister der School, 15 december 1910. Voorkant en achterkant.[6]
- Aanwijzing scholen die bevoegd zijn voor het afgeven van diploma voor de kleine vaart; BINNENLAND Officieele Berichten.. “Het vaderland”. ’s-Gravenhage; 09-12-1910, p. 1 [8]
- Degelijk tehuis gevraagd; Advertentie. “De courant”. Amsterdam; Amsterdam, 05-08-1911, p. 3.[9]
[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Ivan_Pavlov
[2] https://npokennis.nl/longread/7670/wat-leerde-pavlov-van-zijn-kwijlende-honden
[3] E-mail Batuhan Akyol, Stadsarchief Amsterdam, 3 september 2026
[4] Diederick Wildeman, ‘Van zeeslag tot kweekschool’ (https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/sites/default/files/2020-11/Van%20zeeslag%20tot%20kweekschool.pdf)
[5] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[6] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[7] Geraadpleegd op Delpher op 08-09-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010337199:mpeg21:p008
[8] Geraadpleegd op Delpher op 08-09-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001490173:mpeg21:p00001
[9] Geraadpleegd op Delpher op 08-09-2026; https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000943093:mpeg21:p00003
