39. Brieven en een kaart (1913 deel 1 – aanvulling #2)

“Wie was u eigenlijk? Hoe zag uw leven eruit?”: dat zijn de vragen waarmee ik ruim een jaar geleden mijn berichten aan u begonnen ben. Mijn hart maakte dan ook een sprongetje toen ik twéé brieven van u vond, die u allebei geschreven heeft op uw tweede reis naar de oost als stuurmansleerling. Dichter bij de bron kan ik niet komen. 
Mijn vorige bericht ging over de eerste brief. Vandaag bericht ik u over wat mij opvalt aan de tweede brief, eveneens geschreven aan uw “allerliefst vrouwtje”, Fie Ides. 

In deze brief, die u begint te schrijven in Samarang, klinkt uw teleurstelling door. Op 18 maart 1913 moest u, ver van huis, uw achttiende verjaardag vieren zonder felicitatie van Fie. U bent dan ook nog maar een jongen en misschien ook onzeker of haar liefde in uw afwezigheid stand houdt. Uw opluchting is groot en u bent in de “Zevende Hemel”  als blijkt dat u niet vergeten bent. Dat kan ik me heel goed voorstellen.

De ‘Besoeki’ is kennelijk al vertrokken uit Batavia (Jakarta), als daar de brief met felicitaties van uw geliefde Fie arriveert, want deze is “door het postkantoor naar Soerabaia en toen weer naar Samarang” gestuurd, dus van west-, naar oost- en weer terug naar midden-Java, uw schip achterna. Deze brief geeft ook weer een mooi inkijkje in uw tijd, de tijd waarin medewerkers van het postkantoor moeite doen om post in de handen van de geadresseerde te bezorgen. 
Dat u teleurgesteld bent, dat dat pas na uw verjaardag lukt, blijkt uit de verzuchting: “… hadden ze die brief nu in Soerabaia latten [sic] liggen, dan had ik hem juist op mijn verjaardag gekregen”. Nu lag er misschien wel niets …. Pas op 28 maart, dus tien dagen later heeft u behalve de brief van Fie ook  “een werkelijk mooi aanzichtkaart” van Lien[1], Jet[2], Ben[3] & Dit[4] gekregen (helaas niet bewaard gebleven). 
In uw brief valt mij op dat u niet terugschrikt voor een stellige veroordeling van Ben en Dit: “zoo’n mal stel”. En iemand is “ideootig”. Stellig oordelen kunnen meerdere van uw nazaten, mezelf incluis, ook heel goed.

Omdat het “misselijk weer [is] weer aanhoudend zware regenbuien” loopt de ‘Besoeki’ vertraging op in Cheribon: “… door die regenbuien wordt alles dadelijk stop gezet, op dat de geloste of geladen goederen niet beschadigd zulle [sic] worden …”. Dat u hiervan baalt, brengt u duidelijk over: “We zullen waarschijnlijk de Pinksteren niet meer halen, wat ik verduivelt jammer vindt [sic]”. En dat klopte: in plaats van op Pinksteren (in 1913 op 11 mei[5]) kwam u pas op 21 mei weer in Rotterdam aan.  

Maar u heeft ook heel bijzonder nieuws te melden: als de ‘Besoeki’ in  “Panaroeka”[6] aankomt, ligt daar al de ‘Borneo’, het vrachtschip van de N.V. Stoomvaart Maatschappij Nederland waarop uw broer Martijn tweede officier is. Wat een gelukkig toeval. U ziet “een groot breed gestalte in het wit op de bak”  staan: “nauwelijk was de Besoeki dan ook ten anker of de een [sic] roeiboot werd van boord gevierd en mijn broer stapte heel deftig er in en roeide zoo met 5 inlanders naar me toe … hij zag er uitstekend uit en had een fransch baardje en een snorretje.” 

Na vier jaar zag u uw broer pas weer! En eerder schreef ik nog dat ik dacht dat u Martijn net misgelopen was, toen hij in juni met verlof naar Nederland ging. Martijn was 19 jaar toen u hem voor het laatst gezien had en nu is hij zo’n 24 jaar oud: “zoo met de eêrste oogopslag zou ik zeggen dat ie niets veranderd is wat het gezicht betreft, maar wel wat lengte aangaat. Hij is bijna een “kop” grooter dan ik, en tevens breeder.”
Zoals een echte broer betaamt heeft u ook nogal wat kritiek op hem: “Die baard maakt hem een beetje ouderlijk (ik kan toch moeilijk schrijven ouwelijk) ik heb dan ook tegen hem gezegd dat ie hem af moest scheren.” Ook vindt u dat hij “verschrikkelijk Amsterdamsch spreekt veel erger dan toen ie weg ging”.
Langer dan een dag kunt u elkaar niet zien “daar de Besoeki ’s avonds weer vertrok”. Gelukkig schrijft u dat het “…een recht hartelijk weerzien” is geweest. Wist u dat u elkaar in december weer zou zien? Dat vermoed ik wel.

Op 1 april in Batavia (Jakarta) voltooit u de brief aan Fie. U hoopte dat er ondertussen nóg een brief van haar zou liggen en “Jawel mijn veronderstelling werd niet beschaamd nee hoor het was buiten verwachting en daarom krijg je tot dankbaarheid een paar stevige zoenen van me op elke wang. (zoen zoen).” 

Het pad van een zeeman gaat niet over rozen.  Het is namelijk niet duidelijk of de ‘Besoeki’ op thuisreis gaat “of weer terug naar Soerabaia en het komt daardoor dat we niet genoeg lading voor Holland hebben, want je begrijpt toch wel dat wanneer er weinig lading is, de onkosten van het schip dus de reis, niet voldoende gedekt kunnen worden, dus dan moet op er meer lading gewacht worden wat dan natuurlijk meer oponthoud geeft: we zullen dus al weer moeten afwachten, schatje”. 

En inderdaad: op 4 april vertrekt de ‘Besoeki’ weer richting Samarang[7], maar gelukkig niet helemaal naar Soerabaia: kennelijk is op midden-Java, in Pekalongang[8], nog vóór Samarang voldoende lading opgehaald om terug te kunnen keren naar Batavia, om vandaar eindelijk op 12 april naar Rotterdam[9] terug te kunnen varen. 

Op 6 mei komt u in Port-Saïd aan en stuurt u nog een ‘aanzichtkaart’ van de fraai gelegen ‘Bureaux de la Companie du Canal’, met een stevige stempel van de “S,S. Bezoeki”. Het eigen stempel met een foute spelling van de naam van het schip? Het zal Fie worst zijn: u komt naar huis!

Illustraties

  • ‘Aanzichtkaart’ ‘Bureaux de la Companie du Canal’, Port-Saïd van Harris Brautigam aan Sophia Ides, 5 mei 1913
  • Brief van Harris Brautigam aan Sophia Ides, 28 maart-1 april 1913[10]
  • Java, 2026[11]
  • Transcriptie brief van Harris Brautigam aan Sophia Ides, 28 maart-1 april 1913[12]

[1] Oudere zus van Fie

[2] Roepnaam van Henriëtte, oudere zus van Harris

[3] Jongere broer van Fie

[4] Waarschijnlijk Judith Marie Rutten, de latere echtgenote van Ben

[5] https://www.kalender-365.nl/feestdagen/1913.html

[6] Panarukan, oost-Java

[7] Scheepsberichten.. “Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië”. Batavia, 04-04-1913, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-11-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010167354:mpeg21:p003

[8] SCHEEPSBERICHTEN.. “Bataviaasch nieuwsblad”. Batavia, 08-04-1913, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-11-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011036251:mpeg21:p003

[9] Scheepsberichten.. “Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië”. Batavia, 14-04-1913, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 11-11-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010167362:mpeg21:p003

[10] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam

[11] https://www.google.nl/maps/@-6.577648,109.685485,8.71z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MTEwOC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D

[12] Document Leontien Tiddens

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *