Half juli 1912 krijgt u het getuigschrift van de Zeevaartschool en een maand later, op 16 augustus, treedt u in dienst van de Stoomvaart-Maatschappij Rotterdamsche Lloyd en krijgt u het bijbehorende zakboekje: No. 4274.[1] Diezelfde dag vertrekt u uit Rotterdam op de S.S. (stoomschip) ‘Besoeki’ naar Java als stuurmansleerling.
Uw vader en grootvader waren beiden machinist op de grote vaart. Dat moet hard en ongezond werk geweest zijn op een stoomschip. U klimt uit het ruim letterlijk een treetje (“met een ‘t’ van Tinus”[2]) hoger: u wordt opgeleid tot officier. Uw vader en grootvader zullen trots op u zijn.
De voorloper van de Rotterdamsche Lloyd N.V. werd in 1839 opgericht voor de handel met voornamelijk Nederlands-Indië en het Verre Oosten, aanvankelijk nog met zeilschepen. Pas na de opening van het Suezkanaal (1869) wordt de route uitgebreid met een stoombootdienst op Batavia.[3]
De S.S. ‘Besoeki’ is in januari 1901 te water gelaten van de werf Blohm & Voss in Hamburg, Duitsland. Het is gebouwd voor de vrachtvaart op Nederlands-Indië. Op de website van Marishdata zijn de specificaties te lezen:
“Het schip is 300 Eng. Voet [±90 meter] lang, 47¾ voet [14 meter] breed, 31 voet 10 duim [bijna 10 meter] diep en heeft een draagvermogen van 5500 ton d.w [1.016 kg ‘dead weight’]. De triple expansiemachine van 1700 I.P.K. [indicateurpaardekracht] verzekert het stoomschip een vaart van 11 knopen [20 kilometer] per uur.” [4]
U hebt van uw oudste broer Martijn, die u op de route naar de oost is voorgegaan, vast veel gehoord over zijn ervaringen. Toch moet het voor u als zeventienjarige overweldigend zijn geweest zelf de reis te maken via Hamburg, St. Catherines Point, Kaap Blanc, Suez en havens met exotische namen als Sabang en Padang naar Batavia, waar u op 11 oktober aankomt. Vervolgens naar Soerabaja (“via kustplaatsen”), Indramajoe, Perim en Suez naar Marseille. Uw thuisfront kan deze reis volgens via de scheepsberichten in de diverse kranten.[5]
Vanuit Marseille stuurt u op 9 oktober een prachtige briefkaart van “Marseille – Vue générale prise de Notre-Dame de la Garde” naar uw geliefde “Mej. S. Ides”.[6] U schrijft per ongeluk eerst het adres van uw ouders op. Tijd (of geld) voor een nieuwe kaart was er niet: u heeft het snel doorgestreept en verandert in Keizersgracht 620, Amsterdam. Een bovenverdieping in de Watergraafsmeer of een huis aan de Keizersgracht: spreekt daaruit enig standsverschil?
De enige boodschap is ‘Henri’. Heeft u geen tijd om meer te schrijven? Of is de achterkant van een ansichtkaart misschien niet privé genoeg?
Sophies vader, “Den Wed. B. Ides (Jr.), Keizersgracht 620, Amsterdam”, krijgt een ansichtkaart met op de voorkant ook een ingekleurde (denk ik) foto van “Marseille – La Bourse”.[7] Dat de interesse van uw aanstaande schoonvader bij de beurs ligt, heeft u, denk ik, goed ingeschat. Dat stemt in ieder geval overeen met wat ik van hem weet.
Wat de adressering, ‘Wed.’ (weduwnaar), me doet realiseren, is dat de moeder van Sophia vijf jaar eerder op vijftigjarige leeftijd overleden is, “na een langdurig en geduldig lijden”, en wel op 7 oktober (een betekenisvolle datum voor mij).
Sophia, de vijfde van zeven kinderen, was toen zeventien jaar.
Van Marseille vaart u via Eastbourne weer naar Rotterdam, waar u op 19 december aankomt. De kapitein, de ‘Chef der Afdeeling’ en de 1e officier van de S.S. ‘Besoeki’ zijn meer dan tevreden over u: uw gedrag en ijver worden als “zeer goed” beoordeeld en uw bekwaamheid als “goed”. U mag nog een keer mee.
Hoe was het weerzien met Sophia, na elkaar ruim vier maanden te hebben moeten missen? Uw eerste reis is een voorproefje van wat haar te wachten staat van het leven met een zeeman. U vertrekt twee weken later alweer.
Illustraties
- Zakboekje H.P. Brautigam, Rotterdamsche Lloyd[8]
- Scheepstijdingen, 19 augustus 1912[9]
- S.S. Besoeki te Marseille, foto vóór 1914[10]
- S.S. Besoeki te Marseille, briefkaart poststempel 1912[11]
- Ansichtkaart “Marseille – Vue générale prise de Notre-Dame de la Garde”, voor- en achterkant[12]
- Ansichtkaart Marseille – La Bourse”, voor- en achterkant[13]
- Zakboekje H.P. Brautigam, p. 1[14]
[1] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[2] https://www.nporadio1.nl/fragmenten/de-taalstaat/d203286f-5ad6-48d1-830c-d9690c941fd8/2018-10-20-het-taalloket-treedje-of-treetje
[3] https://nl.wikipedia.org/wiki/Koninklijke_Rotterdamsche_Lloyd
[4] https://www.marhisdata.nl/schip&id=938
[5] Allemaal te vinden op https://www.delpher.nl/
[6] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[7] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[8] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[9] Scheepstijdingen.. “De Nederlander”. Rotterdam, 19-08-1912, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 08-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB15:000658050:mpeg21:p00003
[10] https://www.marhisdata.nl/image.php?code=28317&hash=1beec56cbf5247198dcce167bc5d6b103c3bf50e&opt=5
[11] https://www.marhisdata.nl/image.php?code=73903&hash=44d22db1588672eeeb0063cdb4f313e7e5c96bb3&opt=5
[12] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[13] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[14] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
