Op 4 januari 1913 vertrekt u met de S.S. ‘Besoeki’ op uw tweede reis als stuurmansleerling van Rotterdam naar Java, vermoedelijk met een foto van uw geliefde Sophia Ides in uw plunjezak.
Wat kreeg u aan boord mee van de gebeurtenissen aan wal in dat jaar?
In 1913 vinden diverse kleinere, en toch memorabele, gebeurtenissen plaats: in april is bijvoorbeeld het octrooi op de ritssluiting een feit.[1] Wanneer krijgt u voor het eerst een broek met een rits als sluiting, in plaats van met knopen?
In augustus wordt het eerste roestvrij staal gegoten in een laboratorium van een scheepswerf in het Verenigd Koninkrijk, helaas wel als onderdeel van onderzoek voor de wapenindustrie.[2]
Henry Ford introduceert de lopende band in zijn autofabrieken en verviervoudigt zo de productie.[3] Dit komt ook goed van pas voor de wapenproductie tijdens de aanstaande wereldoorlog …
Het Vredespaleis wordt opgeleverd, als zetel voor het in 1899 opgerichte Permanent Hof van Arbitrage. Dat hof is opgericht om geschillen tussen staten op te lossen.[4] Het kan helaas niet voorkomen, dat de spanningen tussen landen in Europa toenemen: internationale verdragen worden links en rechts afgesloten en weer verbroken. Duitsland breidt zijn leger uit tot 800.000 manschappen.[5]
In de wereld van de ‘paketvaart’, maakt men zich in aanloop naar de oorlog vooral zorgen over brandstof voor de vloot. In ‘Een halve eeuw paketvaart’, het boek dat in 1941 verschenen is over de eerste vijftig jaar van de Koninklijke Paketvaart-Maatschappij (KPM: uw werkgever vanaf 1914), is het volgende te lezen: “In het jaar 1913 was de toestand zoo dat van de 78 zeeschepen der Paketvaart-Maatschappij 31 met residu [zware stookolie] en 45 met kolen gestookt werden, terwijl er twee door motoren voortbewogen werden”.
‘Residu’ wordt steeds meer gebruikt voor de schepen van de marine, “die niet op prijs zien”, reden waarom door de KPM bepleit wordt weer over te gaan op het stoken van kolen.[6]
Ik heb niet onomstotelijk vast kunnen stellen dat de ‘Besoeki’ op kolen vaart, maar ik heb wel een bericht gevonden dat andere schepen kolen overnamen van de ‘Besoeki’.[7] Is dat voldoende bewijs?
In Vlissingen overlijdt op 5 april uw grootvader, de vader van uw moeder: Martinus Ludovicus Janssens, op 81-jarige leeftijd[8]. U bent dan nog op zee, op de terugweg naar Nederland. Heeft het bericht van het overlijden van uw grootvader u vóór die tijd bereikt? Het lijkt me zo onwerkelijk om thuis te komen en niet te weten of u iedereen nog aantreft die u achterliet.
Ik weet niet natuurlijk niet hoe hecht en frequent het contact van u en uw familie is geweest met de familie in Vlissingen. Zeker voor zeevarenden op de oost die maandenlang op reis zijn is het niet makkelijk elkaar vaak te zien. Ook voor de thuisblijvers is de treinreis Amsterdam – Vlissingen een hele afstand om af te leggen. Dat is het trouwens nog steeds. Ik ga er ook niet van uit dat uw ouders en grootouders contact met elkaar hebben gehad via de telefoon. Het is in 1913 nog steeds heel ongewoon voor particulieren om een eigen telefoon in huis te hebben. Uw ouders komen ook niet voor in de ‘Naamlijst voor den Telefoondienst’ van 1915 [9].
U zal voor de communicatie aangewezen zijn op de post: die wordt in 1913 vier (!) keer per dag bezorgd (nu nog maar vijf dagen per week …). Een brief van Vlissingen naar Amsterdam wordt via de posttrein verzonden en kan zelfs dezelfde dag of de dag erna al bezorgd worden.[10]
Het is ook mogelijk brieven naar u te sturen met mail- en passagiersboten die, naar ik aanneem, sneller gaan dan vrachtboten. De reis naar de Oost kán in een maand afgelegd worden.[11] In de krant kunnen uw ouders in de scheepsberichten, met maar een paar dagen vertraging, lezen welke havens uw schip aan heeft gedaan. Vervolgens kunnen ze uitrekenen naar welke haven een brief aan u verstuurd moet worden, zodat die brief klaarligt, als u daar arriveert.
Op 20 mei komt u in Rotterdam aan, om op 23 juni opnieuw met de ‘Besoeki’ naar Batavia te varen[12]: uw laatste tocht als stuurmansleerling. Ergens op de oceaan kruist u uw broer Martijn, tweede officier bij de KPM: hij is met verlof en vertrekt op 19 juni vanuit Batavia naar Nederland.[13]
Illustraties
- Zakboekje H.P. Brautigam, Rotterdamsche Lloyd[14]
- S.S. Besoeki en bemanning. Ongedateerd. Fotograaf onbekend[15]
- Sophia Ides. Ongedateerd. Foto: Atelier William, Amsterdam.[16]
- Scheepsberichten “Algemeen Handelsblad[17]
- Advertentie mail-/passagiersboten Rotterdamsche Lloyd[18]
- Bericht in “Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië” met vermelding van de vertrekkende passagiers[19]
[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/1913
[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/Roestvast_staal#Geschiedenis
[3] https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Ford#Career
[4] https://nl.wikipedia.org/wiki/Permanent_Hof_van_Arbitrage
[5] https://nl.wikipedia.org/wiki/1913#Gebeurtenissen
[6] Een halve eeuw paketvaart, J.H. de Bussy, Amsterdam (p. 151)
[7] NEDERLANDSCH INDIË. Batavia, 9 November 1903.. “Bataviaasch nieuwsblad”. Batavia, 09-11-1903, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 20-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011033598:mpeg21:p001
[8] https://www.zeeuwsarchief.nl/onderzoek-het-zelf/archief/?mizig=236&miadt=239&miaet=54&micode=25.VLI-O-1913&minr=10343322&miview=ldt
[9] https://www.geneaknowhow.net/script/dewit/tel1915/
[10] https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-geschiedenis-van-postbezorging
[11] https://www.leidenspecialcollectionsblog.nl/articles/a-busy-route-a-story-of-airmail-between-the-dutch-east-indies-and-the-netherlands
[12] ROTTERDAMSCHE LLOYD.. “Algemeen Handelsblad”. Amsterdam, 17-06-1913, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010651147:mpeg21:p011
[13] Passagiers. “Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië”. Batavia, 18-06-1913, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 18-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010167418:mpeg21:p002
[14] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[15] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[16] Privé archief Mr E.A.G. Brautigam
[17] ROTTERDAMSCHE LLOYD.. “Algemeen Handelsblad”. Amsterdam, 17-06-1913, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010651147:mpeg21:p011
[18] Advertentie. “Bataviaasch nieuwsblad”. Batavia, 27-06-1913, p. 12. Geraadpleegd op Delpher op 20-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011036316:mpeg21:p012
[19] Passagiers. “Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië”. Batavia, 18-06-1913, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 18-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010167418:mpeg21:p002
